Ноакастхой Iаьлий Хаваш

Журналист, йоазонхо, публицист, Iилманхо вола Ноакастхой Iаьлий Хаваш ваьв 1956-ча шера февраль бетта 17-ча дийнахьа, Казахски ССР-а Алма-Атински областе. 1944-ча шера мехках а даьккха, Казахстанеи Юкъерча Азеи Iодахьийта хиннача дерригача гIалгIай къаманца Хаваша дай а Сибирь токхаш хиннаб.

Шоай дезала юкъе ялхлагIа дезалхо ва Хаваш, верригаш а 9 дезалхо ва уж – ворхI вошеи ши йишеи.

Хаваж ваь цхьа шу ха яьлча, наха шоай мехка юха цIабаха бокъо хьа а енна, 1957-ча шера, кхыбола гIалгIай санна, шоай мехка, шоаш баьхача Галашка гуйрен тIеххьарча бетта цIабоагIа Хаваша дай. Шоаш дукха хьийгача мехка юха баха ховш гIалгIай. Болалу тайп-тайпара балхаш де, иштта керда доладаьча вахарца ийна волаш, балхаш деш хул Хаваша да Антошка Iаьла а. Бакъда Сибирера цIабаьхка кхо шу ха йоаллаш, вIалла дагадоаццаш 1961-ча шера сентябрь бетта Хаваша да Iаьла кхалх.

Да кхелхача хана эггара воккхагIволча дезалхочун 19 шу мара даьнна хиннадац, эггара зIамагIволча кIаьнка 5 бутт баьнна хиннаб. ЦIенда дIа а ваьнна, ше ийс бераца ма йиссанге а, цайохаш, ший цIен доал хьабе а делла, лерттIа ший дезала доал а деш, дIачакхъяьннай Сахар. «Да веннача хана Волгограде деша вагIаш студент вар тха эггара воккхагIвола воша. Тха нана Iилма дийша а яцар, цу хана дийшача сага а кхы Iа яха хьаде атта балхаш дацар. Иштта дале а, шийна мога балхаш деш, хьабаьлча хьонк боаккхаш, хьачаш, кхораш, Iажаш гулбеш, уж дIачутелаш, кхыдола хIама деш, беш лелаеш, етт, устагIа, котам леладеш, цхьа хIама ца эшийташ, халонна ка цалуш, цайохаш, тхо ийс дезалхо кхевир тха нанас. Тхоашта мога новкъостал оаха а дора», – йоах Хаваша, ший бера ха дагаухаш.

ЗIамига кIаьнк волча хана Хаваш СоагIапча ший наьна-да Фаьрганаькъан Сулейма Iабдуррахьман-Молла волча хул, ламаз дар, Къуръан дешар Iомадеш. Иштта цига волча юкъа СоагIапчарча школе нулевой оалаш йолча классе деш цо цхьан шера. Цига из, дукха хIама цаэшаш, деша а язде а Iомалу. ХIаьта ламаз а Къуръан а Iомадаьчул тIехьагIа, юха шоай юрта цIа а вай, I964-ча шера ший бархI шу ма даьлланге а, Хаваш деша вода шоай юрта Галашкарча № I йолча, итт шера дешаш йолча юкъарча школе. Ше школе деша мел вагIа дика дешаш чакхваьннав Хаваш, хьехархочо хьадувцачунга дикка ладувгIаш, деррига хьаэцаш.

1970-ча шера (Хаваш 6-ча классе деша вагIа шу да из) Ленин Владимира 100 шу даьнна цIай дездеш, цунга Ленин вувцаш моллагIа цхьа байт еша аьннад пионера вожатаяс. ТIаккха ваха эрсий литература хьехаш йолча ший хьехархочунга Анепкин Николая Тамарайга цо шийна цига еша цхьа байт харжар дийхача, ер дешарах а, вешта литературах а дика кхетандаь, укхун вIаштIехьа даргдольга кхеташ йолча хьехархочо, Iайха Iоязъергьяр Iа из-м, хьажал, хьай фу вIаштIехьадоал а аьнна, вахача Хаваша «Малав Ленин» яха стихотворение яьзъяьй. Из ха дага ухаш йоах Хаваша: «Эггара хьалха сай вахаре аз язъяь стихотворение цу дийнахьа язъяьй аз. Ялхайтта мугI бар уж, биъ бIоагIальгах латташ. «Кто Ленин» яхаш эрсий меттала язъяь яр са из».

Ленин ваь ди хьатIакхачале цхьаькха а язъяьй Хаваша цох байт. Юххера а, цIай дездеча дийнахьа района дуккхача школашкара бераш вIашагIкхийтта гулденнача йийшай Хаваша ше яьзъяь байт. Цул тIехьагIа из цо язъяьлга цIагIарчарна а, кхы дIахоболчарна а дIа а хайна, иштта дIахо язде волавеннав Хаваш. Бакъда, цхьаннахьа акепатоха дIаеннаяц цо ший байташ. «Цу хана кхы цу хIаманца бала а боацаш, дукха теркал дицар из гIулакх, цудухьа аз уж кепа а тохийтацар», – йоах Хаваша.

ДIахо дукха язъяьй Хаваша байташ, уж цо, гул а яь, лелаяьй ший цIагIа цхьа архивни моттиг вIаштIехь а яьккха. Бакъда, 2002-ча шера аьхке, Шолжа ай а денна, Хаваш чуваьха цIа тIадаьннача хиво, топпара кирпишках детта хиларах, дошадаь, хаьрца, тхов чу а кхийтта, еррига ший йоазош а кхыдола книжкаш а дола архив хиво пайдана йоацача яьккха, дайнад цун цо мел яздаь хIама. Цудухьа ший исбахьлен йоазонех латта гулламаш дац Хаваша.

Iаьлий Хаваш деша вагIача хана цун дукха безаш, из дагавоалаш хиннача хьехархоех хиннай тхьовра аз хьоаяь эрсий литература хьехархо Анепкина Николая Тамара, физика хьехархо Савина Павла Елена. Ала деза къаьстта физика предмет дукха езаш ше 6-ча классе деша вагIача хана 7-ча а 8-ча классерча дешархошца къамаьл деш, классе дIачуухаш хьехахочунга ладувгIаш чIоагIа из предмет дукха езаш хиннав Хаваш, аьнна. «Со школе деша вагIача хана денз физик-теоретик хила безам болаш хиннав со. Школера дийша ваьлча дIахо деша эттавеце а, физика Iомаеш вар со. Энштейна «теория относительности» дика ховра сона», – йоах Хаваша ше деша ваьгIа шераш дага ухаш.

Ала деза, ше дийша воалача шера ший хьехархошта хетаяь Хаваша стихотворени язъяь хиннальга. Цох боккха кхаъ а ловца а хиннаб ер дукхавезача хьехархошта.

10-гIа класс яьккха дийша ваьлча, цхьацца шоай юртарча школашка лаборант волаш болх бу Хаваша. Цул тIехьагIа, 1976-ча шера амал де тIа а вийхе Байконур яхача метте кхоач из. Ше цига водача хана доаккхалдеш, дукха хIама Iомадергда-кх аз аьнна хеташ хиннав из. Хьалхарча ах шера автошколе деш Хаваша, цул тIехьагIа цигара дешар даьлча из дIахьожаву Саратове, «автобате». Цига линейни диспетчер хул цох. Укхан декхар хиннад, массанахьа мухь ийца шоай машенаш дIа мел яхача дIатIехьа а ухаш товар дIакхачарах офицерашка тешал деш дола кильг яздайтар.

1978-ча шера цIавоагIа Хаваш шийна дукха езача хьамсарча ГIалгIайче. Цигара цIа ма венгге а, вежарашца а кхы гаргарча нахаца а дагаваьле из деша вода Буро тIарча Горно-металлургический институте, строительни факультете. ХIаьта физик-теоретик хила лаьрхIа хинна ийла, амал деш хинна ши шу даьккха цIавена а дукха ха яц, арахьа дIаваха лела вIаштIехьа дац, цига фу хул мала хул а хац хьох аьле кхоачара нах а, тайпах боккхагIий а кхы дукха раьза боацаш йут Хаваша.

Дешаш волаш кхоалагIча курсе ше хьалчуваьлча Хаваша кхетаду из строительни дешар ший доацильга, тIаккха из дите цIагIа а Iа из. Цул тIехьагIа цхьан шин шера довгора балха а лийле, I986-ча шера Хаваш Шолжа-гIаларча университете филологически факультете деша отта безам болаш экзаменашка вода. ГIалгIай меттагара дIа мел ийккхача предметах чакх а ваьле, из дIаяла вIаштIехьа а ца доалаш вус Хаваш. Бакъда, шийга вIаштIехьдаргда хьа, оаха хьаэц хьо, аьлча а, ваха ца тугаш, чувоагIа из. ТIаккха чу а вай, пхелагIча классера хьадоладай чакхдаллалца мел дола гIалгIай метта учебникаш хьа а ийце, дика Iомаду цо. Из ше Iомадеш волча юкъа цу учебникаш тIа мел дола хIама зувш, цхьацца цу тIа ше зийна гIалаташ дола моттигаш белгалйоахаш статья а язйий, из дIачулу Хаваша «Сердало» газета редакце. Цар гIадбахе из статья дIаийце IотIа а яьккхе, газета керттерча редактора Гадаборшкъонгий Османа Хаваш гIалгIай метта даькъе корректор балха дIавех шоай редакце. Цига из балха вода 1987-ча шера февраль бетта. Ше цига болх мел бу, ди тIехьа говзал лакхлуш, тIехдика болх беш чакхвоал из. КIеззига сабар даьча гIолла, цу шера июнь бетта бехктокхаме секретара гIонча волаш болх хьалу Хавашага. Цул тIехьагIа цхьа ха яьлча, коректораш тоъаш а боацаш, юха ший болх хьалу цунга.

Из цу хана КIуре-юрта вахаш вар. ТIаккха хIара денна цигара Шолжа-гIалий тIа балха Iоъаха хала а долаш, кхы а бахьанаш нийсделе, нийсса кхаь шера болх бича, Хаваш цIагIа Iа балхара. ТIаккха, Шолжа районе гIолла шоай корреспондент ву цар Хавашах. Из болх а дукха биц цо.

1989-ча шера СССР журналистий цхьоагIон доакъашхо хул Хавашах.

Вай республика хьайича боарам боацаш гIадвода Хаваш. Доаккхалду ший паччахьалкхе а йолаш, ший конституци а йолаш ГIалгIайче хиларах. Иштта йола ГIалгIайче хьахиннача гIолла, I993-ча шера КIуре-юрта «ГIалгIайче» яха газет хьадел. ТIаккха, цу газета керттерча редактора Шаденаькъан Хьусена бехктокхаме секретара гIончал балха дIавех Ноакастхой Хаваш.

Цига болх беш волаш I997-ча шера Шолжа района «Къахьегаман байракх» яхача газете, «Шолжа хоамаш» аьнна цIи а хийце, цу газете редактор дIатIахьожаву Хаваш.

Цига болх беш волаш массехк бутт баьлча, цу шера хьалха ше хиннача «ГIалгIайче» газете керттера редактор дIатIавохийт из. Цига болх беш волаш, 1999-ча шера март бетта хоржамаш а хиле, ГIалгIайчен халкъа гуллама депутат хорж из. Цул тIехьагIа 2004-ча шера март бетта цIаькха хоржамаш хиллалца цига депутат волаш болх а байя, цигара йистеваьлча, ше хьалха хиннача газета редактор балха дIа ма хьожавинге а, кIалхара саг чу ца вахийта, цига ца а водаш Iа из.

2004-ча шера ГIалгIайчен Iилма-тохкама институте гIалгIай литература отдела Iилман болхло волаш болх бе аравоал Хаваш. Из дакъа волаш арадаьннад «ХIанзара гIалгIай литература» яха Iилма-тохкама институто арадаьккхача книжкан 1 том.

Цул тIехьагIа цига болх беш волаш, Осменаькъан Сосе Хьамзата вахарахи кхолламахи монографи яьзъю цо. Цул тIехьагIа массехк шера ГIалгIай-эрсий дошлорг вIашагIдоллаш баьча балха редакционни коллегена юкъе хул из. Из дошлорг арадоал 2009-ча шера.

Цул тIехьагIа Хаваш ерригача а института редактор хул. Цу хана денз таханарча денга кхаччалца из болх беш ва из. Иштта ГIалгIайчен къаман библиотеке а редактор волаш болх беш ва Хаваш 2006-ча шера денз.

Iоахарнаькъан Элмарзий ЧхьагIах язбаь массехк Iилман болх ба Хаваша. ГIалгIай динах язъяь статьяш а я, цхьаццадола этнографически йоазош да.

Цул совгIа вай республика ткъо шу доалача хана илли яьзде, аьнна хиннача конкурсе Дзейтнаькъан Тимура йиш яьккхай Хаваша язъяьча «ГIалгIайче» яхача стихотворене дешай кIийлен тIа, хIаьта цу илле хьалхара моттиг яьккхар.

Хаваша язъяьча сюжетах зокх а яьккхай.

2015-ча шера «Мысли об ингушской литературе» яхаш книжка арадаьннад Хаваша.

2012-ча шера ГIалгIайчен йоазонхой цхьоагIон чу дIаэц Ноакастхой Хаваш. 2015-ча шера Россе йоазонхой цхьоагIон чу дIаэц из. ГIалгIайчен йоазонхой цхьоагIон правлене а дIачувода Хаваш 2015-ча шера декабрь бетта.

Наггахьа деце, Хаваша дакъа ца лоацаш книжка арадалац вай мехка.

Исбахьлен кхоллама йоазошта а Хаваша дукха къахьийгад. Экспертни заключенеш дукха яьй цо.

ГIалгIайчен Iилма-тохкама института болхлоша шоаша язъяь стихаш тIа а йолаш, касттлуш арадоалаш байтий гуллам ба. Цу юкъе яхай дукха Хаваша байташ.

Хьинарца мохк дегIабара оагIорахьа къахьегарах дукха грамоташ а, премеш а, совгIаташ а да Хаваша Iаьдала а юкъарча а организацеша тийна. Ноакастхой Iаьлий Хаваша ший цIен-нанаца виъ дезалхо кхеваьв: ши воIи ши йоIи. Цхьа воI саг а йоалаяь, ши кIаьнки ши йиIиги а долаш вахаш ва. Цхьа йоI маьре яхай, цун а ши кIаьнки кхо йиIиги да. Виъэ а дезалхо ГIалгIайчен паччахьалкхен университет яьккха ва. Къонгаш, шаккха а МЧС-е болха ба.

Укх шера февраль бетта 17-ча дийнахьа Хаваш дунен чу ваьнна 60 шу даьннад. Дала даькъала волва из.

Мелла дувце а, Хавашах дувца дукха да. Цу тайпара саг вай къаман хиларах вай доаккхалде дезаш саг ва из. Къахетамеча Дала ди тIехьа ший кхоллама наькъагахьа сов а воалаш, могаш, маьрша а волаш воахаволва из!

МАТЕНАЬКЪАН Илез

Газета «Сердало» № 22

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *