«Безаме сайре»: Ахильганаькъан Зарета

Январь бетта 31-ча дийнахьа, КПЦ «Эздел» яхача юкъарчен дошхоаттален цIагIа, «Безаме сайре» яха, байташ ешара вIашагIкхетар дIадихьар. Сайренга дакъа лоацаш, гулбеннарашта ший байташ ешаш, ший уйлаш царца екъаш яр цIихезза оазалхо, Россе а ГIалгIайчен а йоазонхой Юкъарчен доакъашхо Ахилганаькъан Хьусена Зарета.

Укхаза лаьрххIа оазалхочун байташка ладувгIа баьхка цIа дизза хьаьший бар: йоазонхой, Iилманхой, кагирхой, хоамбоаржабархой, юкъара болх лелабераш, Зарета йовзаш-езаш бараш, иштта кхы дIахо литератураца чам бараш а.

ВIашагIкхетар дIадоладеш, сайре дIахьош хиннача Матенаькъан Илеза гулбеннарашта хьалхашка лоацца Заретай вахара, кхоллама наькъах лаьца дийцар. Ший къамаьле Илеза белгалдир бера хана, нана а да а доацаш, бо хинна йиса яле а, боккхагIболча вошаси йишаси, цхьаккха хIама а ца эшийташ, Зарета кхеяь хинна хилар. Массадола хIама лоаттадеш, бакъда, боча а ца Iомаеш, укх дунен тIа шийна йоагIа моттиг хьа а лаьца, нийсача наькъа тIа дIаоттаяьй цар шоай йиша.

Юххера а, Заретайх дола дош аьнна ше ваьлча, дIахо йода сайре цунга дIаелар из дIахьош хинначо.

Байташ еша ше йолалуш, лоацца ший наьнах лаьца къамаьл а дийца, тIаккха «Нана» яха ший байт йийшар Заретас.

«Нана»

Ма миска я-кх со,

Наьна йIовхал ца яйна,

Ма йIаьхий я со,

Наьна кхалхар ца лайна.

ХIаьта а ловр сона,

Се нанас хьастар.

Ма хала да, ва Даьла,

Наьнацар къастар!

Ма боча хиннад хьо,

Ва наьна кIаьда дог,

Балано човхадаь,

Сецар хьо, наьна дог.

Дийнахьа, бийсанна,

КIаьд ца луш лела мог.

Хьо дага ца йоаллаш

Ловзац аз цхьаккха ког.

Дег чура дех аз,

Ва веза, ва Даьла!

Я АллахI, ма къастийта

Берацар ший нана.

Iазапе ма озийта

Берага из бала.

Кхеллачо яхийта

ХIаране йола нана.

Гулбенначар дог гIоздоаккхаш, цар дегашка кхувдаш, байташ йийшар Заретас дIахо а. Хьаьшаша дега гIозленца, раьза болаш, сатемца ладувгIар Заретас ешача байташка. Ца хьоадеча нийса хургдац, Зарета дукхаезаш баьхкача нахах цхьачар шоашта ховш йола цун байташ йийша хилар а.

Иштта укхаза дакъалоацаш боккхий нах а бар, гIалгIай оазалхочун кхайкамга ладувгIа а, цо халкъанца екъача уйлаех шоашта дакъа дахьа а баьхка. ХIаьта тахан укхаза ше варах мел дог гIоздаьнна, са паргIатдаьнна а ва, дийцар Кормсолзозерча БIарахой 1усман-молла Ахьмада. «Укх тайпарча вIашагIкхетарашка со ца нийслу дукха ха я, кхы а хургба укх цIагIа со мо бола нах. Сайна, иштта нах гуллуш моттиг я, аьнна, хезача, венав со укхаза. ЧIоагIа эшаш, дика болабаь болх ба ер. ХIанз, тахан укхаза варах дукха хIама хезад сона, дукха хIама кердадаьннад, дукха керда нах байзаб. Цхьаькха а да лоархIаме, оазалхочо ше ешаш мо хилац уж байташ, кхычо ешаш хилча. ДIахо ер болх иштта дIабахьа Дала аьттув боаккхалба шун, эшшача со новкъост ва шоана».

Зарета ше нах дукхабезаш, наха дукхаезаш саг я. Шийга мел сагото яле а, из гуча ца доалийташ, юхь елаенна хул из. Хийла денош доагIа, Заретай лоалахой е гаргара нах хьачу а баьхке, цар цунга шоашта байташ ешийташ. ВIалла лоалахо воацаш, миччахьа кхыча юртара нах бахка а тарлу из йолча, цунца багIа а, шоашта цунга байташ ешийта а.

Байташ яьзъеш хиларал совгIа, Заретас ший багенах иллеш а оал. МугIараш кхолла денна хиларал совгIа, оазаца уж дIаала а начIал деннад цунна Дала. Дукха я цун байташ тIа мукъам а билла, вай мехкарча а доазол арахьарча а иллиалархоша лекхаш ашараш.

Сайренга баьхкача наха юкъе дукха бар, укх вIашагIкхетара раьза болаш, укх тIа из ца сецар дезаш. «Бера хана денз укх мо долча вIашагIкхетарех хьегаш хиннай со. Мел сапаргIатдоалаш ладийгIар гулбенначар тахан Заретас йийшача ший байташка. Ер болх укхаза соца а цабеш, дIахо дIабахьа беза оаша. ХIана аьлча, вай къаман хIама, вай поэзи, вай литература, вай оамал, культура керда йоахаш цахилча, кхувш боагIарашта из ховргдац. Баркал шоана, иштта ер болх болабаь», — йоах Долакханаькъан Золтхана.

Юххера а вIашагIкхетар чакхдоалаш, ше лаьрхIа хьабаьхкача хьаьшашта баркал оалаш, йистхилар Зарета: «Тахан, шоай гIулакхаш юкъагIа а дита, со лаьрхIа укхаза хьа мел венача сага доккха баркал хилда шоана. Дог гIоздаьнна, гIадъяха я со тахан. Доаккхал ду аз шо сай долаш. ХIаьта ер сайре кийчъеш къахьийгача, укх «Эздел» яхача юкъарчен викалашта а баркал оал аз. Эзди нах ба ераш».

Дукха хиннай Заретай тайп-тайпарча дешаех лаьца язъяь байташ, дувцараш, бакъда, уж шеддар Чернореченске дисад цун, 1992-ча шера гIалгIашта духьала хиннача тIемах кIалхарабовла аьнна, уж байддача хана. Уж кхы юха меттаовттаде аьттув а баланзар Заретай. Цхьа ха яьккхай цо ца яьздеш, бакъда, гIулакх кIеззига аттача даьлча, дега, керта уйлаша йитаяц из ца яьздича. Цул тIехьагIа язъяьча байтех латташ, тайп-тайпара гулламаш да цун. «О любви и о любимых» — 2011 шу, «О времени, о жизни, о судьбе» — 2013 шу, «Откровение» — 2015 шу, «Хьалхара такилг» — 2016 шу.

Ше школе деша ягIача хана денз, тайп-тайпара къамах болча йоазонхоша берашта хетаяь язъяь байташ хоза хеташ ешаш а, ше йоазонца чам болаш къахьегаш а, берашта лаьрхIа байташ яьзъеш а хиннай из.

ХIаьта Зарета ше яьй 1961-ча шера июнь бетта 11-ча дийнахьа Пригородни района Чернореченское яхача юрта.

Ший кхоллам дукха а безаш, хоза а хеташ, бер мо боча хеташ, хьесташ лелабу Заретас. ХIана аьлча, цунна дагадеха, цо кхелла мугIараш да уж. Ший наьнацара, дулх-цIийх болча нахацара, лоалахошцара, мехкахошцара, Iаламцара безам гойташ, дукха я цо язъяь байташ.

«Безаме сайре» яха литературно-поэтически сайренаш ер шу чакхдаллалца дIакхахьа лерхI «Эздел» юкъарчено. ТIехьа тIайоагIача сайренах бола хоам а хургба, Дала аьннадале.

Дала барт цаI болба вай.

 

Матенаькъан Илез

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *