АРГ1АНАРА В1АШАГ1КХЕТАР Д1АДИХЬАР «ЭЗДЕЛ» ЯХАЧА ЮКЪАРЧЕНО

Февраль бетта 24-ча дийнахьа, «Метта говзал» яхача проекта юкъе а дихьа, укх деношка долхаш «Г1алг1ай метта декадан» денош хиларга хьежжа, «Эздел» яхача юкъарчено д1адихьар арг1анара в1ашаг1кхетар.

1944-ча шера бехк боацаш мехках а даьккха, Казахстанеи Юкъерча Азеи г1алг1ай къам 1одахьийта хиннача г1улакха хетадаь дар из.

Укхаза керттера вийха хьаьша вар Г1алг1айчен халкъа йоазонхо, Г1алг1айчен йоазонхой Союза лоарх1аме доакъашхо Коазой Аюпа 1ийса. Х1аьта йоазонхочунга ладувг1а баьхка дукха хьаьший бар укхаза. Дукхаг1а кагирхой бар в1ашаг1кхетаре дакъалоацаш хиннараш. Бакъда, Сибаре текха а, цигара хало яйза а нах бар укхаза гулбеннарашта юкъе.

Юххьанца къамаьл де ше волалуш, Аюпа 1ийсас дийцар нах арабахар мишта хилар. Уж арабахара кхайкам хьахезача хана мишта хьайзар нах, мишта т1аийцар цар из г1улакх. Йоазонхочо шийна дагадоаг1аш хьаяхачох, цкъарчоа теша ца могаш а из бакъ ца дулаш а хиннаб нах.

«Лаьг1о дола а денна, лоа дийлхар кхоана вай арадоаха яхача буса. Ах-бийса яьннача хана баьхка салташа хьа а айтта, кхоана сецца арадоахаш да шо, аьнна, хоам хьабир тха даьга. Цкъарчоа цу х1амах ца тешаш а из бакъде ца могаш а бар цхьабараш. Цу хана Коазоша цхьа ц1альг а денна тханцига бахаш, оаха дуар дуаш, эрсий эпсараш бар. Хьа а баьхка цар из хоам хьабича, сайна хьат1авенача эпсара цу бата т1а т1оара техар аз. Аюп, фу де воал из к1аьнк, х1ана дир цо из, аьнна, хаьттар цо тха даьга. Ма тамашийна нах да-кх шо эрсий, во мел дар оаш хьадича, малаг1ча бахьана шо дукха деза дезаш да тхо, аьнна, жоп делар цунна тха дас. Х1аьта из ваьнна д1авахар», — йоах 1ийсас, шоашка из хоам хьабаь бийса дагаухаш.

Д1ахо Коазой 1ийсас дийцар, наькъа 1оболхача хана шоашка хиннача хьалах, 1окхаьчача эзача балах, халонах, цхьаккха а ца хиннача лостамах. Бакъда, мел хала дале а, ца бохаш, лер д1а а воллаш, дийна висар д1ахо ваха а вахаш, хьабаьхкаб вай дай.

«Ц1аккха а дог ийша, дош дац ер, ц1аг1оргдац вай, аланзар цига цхьан г1алг1ачо. Дог тийша бар г1алг1ай, шоаш юха шоай мехках кхетарг хиларах. Даьлах ч1оаг1а а тешар. Цхьа ди, цхьа бийса д1аяхийта хургья аьнна хетац сона цига г1алг1аша, Даьлага хьоастацалуш, юха мехках тоха тхо, ца оалаш. Иштта хала ха яьккха, дукха адам денна, 13 шу д1а ма даьлланге а, бокъо а яьнна, юха мехка ц1абаьхкар г1алг1ай. Бакъда, уж ц1абаьхкача акхар коашка кхайканза баьхка хьаьший бар бахаш, наьха боахамаш д1ахеца лаьрх1а а боацаш. Из мо дола х1ама кхы цхьаккхача а къама т1а ма кхоачалда», — аьнна, Даьлага ду1а дир йоазонхочо.

Гулбеннача наьха дукха хаттараш хилар йоазонхочунга, айдаьча деша хьаькъе. Д1ахойола ха д1айихьар, наьха хаттарашта Аюпа 1ийсас жоп а луш. Ер в1ашаг1кхетар кийчдаьча «Эздел» юкъарчен ший а дар хьавийхача хьаьшага кийчдаь кхо хаттар.

Фу дар из, малаг1а бахьан дар иззол къиза г1алг1ашца цу ханарча Паччахьалкхен викалаш хьовзал?

Бовзаш боацача мехка, ц1аккха а шоаш ца хиннача кхыча къамах болча нахаца 13 шу доаккхаш бахаш боллаше а, шоай дин, г1улакх-оамал, эздел, яхь, мотт – уж деррига х1амаш лора а деш, къам а долаш, юха ц1абахка мишта в1ашт1ехьдаьлар г1алг1ай?

Тахан цу х1амах малаг1а хьокхам, урок хила еза вайна, къаьстта кхувш боаг1арашта?

Цу хаттарашта жоп луш, лоацца аьлар йоазонхочо. Хьалхарча хаттара жоп луш, цо аьлар: «Цхьан хана 13-ча б1аьшаре вай мехкашка хиннача манголаша в1ашаг1белла тийшаболх ба из». Шоллаг1ча хаттара жоп луш аьлар: «Даьлах тешарахи, барт хиларахи, в1аший безаш хиларахи, цабохаш ц1абаьхкар г1алг1ай. Шоай г1улакх дика ха а ховш, шоай мотт лора а беш, эзделах ца а бохаш, яьккхар циг мел яьккха ха». Д1ахо, кхоалаг1ча хаттара жоп луш, аьлар Аюпа 1ийсас: «Деша деза кагийча наха. Даьлага хьестабала беза, из мо дола х1ама кхы т1а ма кхачийталахь тхона, яхаш. Моллаг1дола х1ама хьат1аэттача, воха а йиш яц саг».

Вай дай мехках бахарах дувцарал совг1а, укхаза гулбеннарашта довзийтар, дукха ха йоацаш Коазой Аюпа 1ийсай арадаьнна, «Хатар» яха книжка. Цу т1а йоазонхочо дувц малаг1ча наькъашца, мишта хилар 1992-ча шера гурахьа х1ираштеи г1алг1аштеи юкъе хинна къовсам. Х1ара хьа мел венача сага, кулг яздерца, уж книжкаш д1а-хьа дийкъар йоазонхочо.

Доладелчахой чакхдаллалца г1алг1ай меттал хилар деррига а в1ашаг1кхетар. Укхун керттера ма1ан дар, бувца мотт г1алг1ай бар хилари, из наха юкъе боаржабари. Бовзаш боацача панача мехка 13 шу даьккха доллаше а, шоай оамалах, г1улакхах, меттах ца талхаш, ц1абаьхкаб вай дай. Массаза а къаман керттера маьже мотт хийттаб царна. Цу хьаькъе а дийцар Коазой 1ийсас гулбеннарашка.

«Къаман керттера маьже я мотт. Из боаца къам за1ап да. Т1аккха за1ап долча къаман ма хетта х1ама в1ашт1ехьдалац, к1алдус. Цудухьа, воай къам за1ап хургдоацаш, воаша к1алдусаргдоацаш, мотт лорабе беза вай», — аьлар 1ийсас.

Т1еххьара, мехка ловца боаккхаш, вайна дика хилар догдоахаш, 1ийсас аьлар: «Воай республика я воай, воай Мехкада ва, воай хьакимаш ба. Лораде деза вай воашка долашдар. Массадар дика хилац, х1аьта а, оаг1орваьннар нийс а веш, аьрдаг1чоа хьехар а деш, д1адаха деза вай. Воай кхувш боаг1араш а лорабе беза воча, харцача х1амах. Дала барт ца1 болба вай. Дала ше раьза хургволча наькъа т1а нийсдолда вай».

Гулбеннарашта ч1оаг1а дика хеташ, царна хьехам болаш къамаьл дар йоазонхочо даьр. Цу мо долча в1ашаг1кхетарашка д1аухаш волча сага пайда боал. Ший къам малаг1ча наькъашца хьаденад, цо фу лайнад хов, ший къаман тархьарах х1ама хов, метта к1оаргал йовз.

Юххера а, в1ашаг1кхетар чакхдоалаш д1аайтта хоза сурт а даьккха, д1а-хьа къаьстар нах.

Матенаькъан Илез

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *